ارتعاش دست–بازو و تمام بدن

۱. دو نوع ارتعاش، دو مسیر آسیب

ارتعاش شغلی معمولاً در دو دسته بررسی می‌شود. ارتعاش دست–بازو (HAV) از ابزار یا قطعه‌کار دستی به دست و بازو منتقل می‌شود؛ نمونه‌های رایج آن چکش‌های تخریب و بتن‌کن، سنگ‌فرز، دریل چکشی، اره زنجیری، آچار ضربه‌ای و نگه‌داشتن قطعه روی سنگ سنباده ثابت است. ارتعاش تمام بدن (WBV) از سطحی که فرد روی آن نشسته یا ایستاده به کل بدن می‌رسد؛ رانندگان لیفتراک، لودر، بیل مکانیکی، تراکتور و کامیون در جاده‌های ناهموار گروه اصلی در معرض آن هستند.

این دو نوع ارتعاش با روش‌های جدا اندازه‌گیری می‌شوند، حدود جدا دارند و اثرهای سلامتی متفاوتی پدید می‌آورند. به همین دلیل یک عدد واحد برای «ارتعاش محیط کار» معنا ندارد و گزارش ارزیابی باید روشن کند کدام نوع سنجیده شده است.

۲. اثرهای سلامتی

مواجهه طولانی و منظم با ارتعاش دست–بازو می‌تواند به مجموعه‌ای از اختلال‌ها بینجامد که با نام سندرم ارتعاش دست–بازو (HAVS) شناخته می‌شود. جزء عروقی این سندرم همان «انگشت سفید ناشی از ارتعاش» است: حمله‌هایی که در آن یک یا چند انگشت، به‌ویژه در سرما، رنگ‌پریده و بی‌حس می‌شوند و پس از گرم شدن با درد و قرمزی برمی‌گردند. جزء عصبی آن به‌صورت گزگز، بی‌حسی، کاهش حس لمس و کاهش مهارت ظریف دست ظاهر می‌شود و جزء عضلانی–اسکلتی آن با کاهش قدرت گرفتن همراه است. سندرم تونل کارپال نیز در کارگران در معرض ارتعاش دیده می‌شود. این تغییرات در مراحل پیشرفته ممکن است برگشت‌پذیر نباشند.

ارتعاش تمام بدن بیش از همه با کمردرد و اختلال‌های ستون فقرات کمری مرتبط دانسته می‌شود، به‌ویژه وقتی با نشستن طولانی، پوسچر نامناسب و ضربه‌های ناگهانی ناشی از ناهمواری مسیر همراه باشد.

تشخیص این بیماری‌ها کار پزشک متخصص طب کار است و با معاینه و آزمون‌های تخصصی انجام می‌شود؛ وجود علائم در یک کارگر به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که علت آن ارتعاش است، اما دلیل کافی برای ارجاع و بازبینی مواجهه است.

۳. کمیت A(8) و اندازه‌گیری ارتعاش دست–بازو

روش اندازه‌گیری ارتعاش دست–بازو در استاندارد ISO 5349-1 آمده است. شتاب ارتعاش روی دسته ابزار در سه محور عمود بر هم سنجیده می‌شود، هر محور با منحنی وزن‌دهی فرکانسی ویژه دست وزن‌دهی می‌شود و از ترکیب سه مقدار، «مقدار کل ارتعاش» a_hv به دست می‌آید که برابر جذر مجموع مربع‌های سه شتاب وزن‌دهی‌شده است. یکای آن متر بر مجذور ثانیه (m/s²) است.

چون اثر ارتعاش به مدت مواجهه هم بستگی دارد، مقدار کل به مواجهه روزانه نرمال‌شده به هشت ساعت تبدیل می‌شود: A(8) برابر است با a_hv ضرب در جذر نسبت مدت مواجهه واقعی روزانه به هشت ساعت. نکته مهم این است که T زمان واقعی تماس دست با ابزار در حال کار است، نه طول شیفت؛ این زمان معمولاً بسیار کمتر از برآورد اولیه کارگر یا سرپرست است و بهتر است با مشاهده یا زمان‌سنجی تعیین شود.

اگر فرد در یک روز با چند ابزار کار کند، برای هر ابزار مواجهه جزئی محاسبه می‌شود و A(8) کل برابر جذر مجموع مربع‌های مواجهه‌های جزئی است. داده‌های اعلام‌شده سازنده معمولاً در شرایط آزمایشگاهی به دست آمده‌اند و ممکن است با شرایط واقعی کار، فرسودگی ابزار و نوع قطعه‌کار فاصله زیادی داشته باشند؛ برای قضاوت دقیق، اندازه‌گیری در محل ارجح است.

۴. ارتعاش تمام بدن و ISO 2631-1

ارزیابی ارتعاش تمام بدن بر پایه استاندارد ISO 2631-1 انجام می‌شود. شتاب در سطح نشیمن صندلی، یا زیر پای فرد ایستاده، در سه محور سنجیده و با منحنی‌های وزن‌دهی ویژه بدن وزن‌دهی می‌شود. برخلاف ارتعاش دست–بازو، در روش دستورالعمل اروپایی سه محور با هم ترکیب نمی‌شوند: برای محورهای افقی x و y ضریب ۱٫۴ و برای محور قائم z ضریب ۱ اعمال می‌شود و A(8) بر پایه بزرگ‌ترین مقدار به دست‌آمده میان سه محور گزارش می‌شود.

در مسیرهای ناهموار که ضربه‌های تکراری و شدید وجود دارد، میانگین شتاب ممکن است شدت مواجهه را کمتر از واقع نشان دهد. برای همین ISO 2631-1 و دستورالعمل اروپایی کمیت دیگری به نام مقدار دوز ارتعاش (VDV) را هم معرفی کرده‌اند که به اوج‌ها حساس‌تر است. دستورالعمل به کشورهای عضو اجازه داده است برای ارتعاش تمام بدن یکی از دو کمیت A(8) یا VDV را مبنا قرار دهند.

۵. مقادیر اقدام و حد مواجهه

دستورالعمل 2002/44/EC اتحادیه اروپا برای هر نوع ارتعاش دو سطح تعریف کرده است. «مقدار اقدام مواجهه روزانه» سطحی است که با رسیدن به آن کارفرما باید برنامه‌ای از اقدامات فنی و سازمانی برای کاهش مواجهه اجرا کند و کارگران را آموزش دهد و تحت مراقبت سلامت قرار دهد. «حد مواجهه روزانه» سطحی است که نباید از آن گذشت و در صورت عبور، باید فوراً اقدام کرد و علت را یافت.

برای ارتعاش دست–بازو، مقدار اقدام ۲٫۵ و حد مواجهه ۵ متر بر مجذور ثانیه بر حسب A(8) است. برای ارتعاش تمام بدن، مقدار اقدام ۰٫۵ و حد مواجهه ۱٫۱۵ متر بر مجذور ثانیه بر حسب A(8) است. یک مثال رابطه زمان و شدت را روشن می‌کند: ابزاری با مقدار کل ۵ متر بر مجذور ثانیه، پس از دو ساعت کار واقعی در روز به مقدار اقدام می‌رسد و پس از هشت ساعت به حد مواجهه. یعنی دو برابر شدن شدت ارتعاش، زمان مجاز را به یک‌چهارم کاهش می‌دهد.

این اعداد مرز ایمن و ناایمن نیستند. زیر مقدار اقدام هم ممکن است برخی افراد دچار علائم شوند، و رعایت حد مواجهه به معنای تأیید قطعی ایمنی کار نیست. در ایران، حدود مواجهه با ارتعاش در کتاب «حدود مجاز مواجهه شغلی» وزارت بهداشت آمده است و ارزیاب باید مرجع ملی جاری را نیز بررسی کند.

۶. کنترل مواجهه

مؤثرترین کنترل، حذف یا کاهش ارتعاش در منبع است: تغییر روش کار به‌گونه‌ای که ابزار مرتعش لازم نباشد، انتخاب ابزار کم‌ارتعاش در هنگام خرید بر پایه داده‌های مقایسه‌پذیر، و نگهداری منظم ابزار، از جمله تیز نگه‌داشتن تیغه و صفحه، بالانس کردن قطعات دوار و تعویض دسته‌های ضدارتعاش فرسوده. برای ارتعاش تمام بدن، نگهداری مسیرهای تردد، انتخاب صندلی با سیستم تعلیق متناسب با فرکانس غالب خودرو، تنظیم صندلی بر اساس وزن راننده و آموزش رانندگی با سرعت متناسب با سطح مسیر نقش اصلی دارند.

پس از آن، کنترل‌های سازمانی مانند محدود کردن زمان تماس روزانه و چرخش کار به کار می‌آیند. دستکش ضدارتعاش معمولاً در فرکانس‌های پایین که بخش مهمی از انرژی ابزارهای ضربه‌ای در آن است اثر محدودی دارد، اما گرم و خشک نگه‌داشتن دست‌ها، که خود در کاهش حمله‌های انگشت سفید مؤثر است، دلیل خوبی برای استفاده از دستکش مناسب است. آموزش کارگران برای گزارش زودهنگام علائم و مراقبت سلامت دوره‌ای برای افرادی که بالاتر از مقدار اقدام قرار دارند، بخش جدانشدنی برنامه کنترل است.